Omgaan met verdriet

Verdriet na het verlies van een dierbare

Mijn team en ik werken al meer dan twintig jaar met cliënten die dierbaren hebben verloren, en in die tijd hebben we met duizenden rouwende mensen gesproken. Geen twee gevallen zijn hetzelfde, en toch zie ik steeds dezelfde patronen terugkomen, dezelfde emoties in verschillende volgordes, dezelfde vragen, dezelfde stille momenten waarop iemand beseft dat hij of zij niet de enige is die zich zo voelt.

Om te beginnen, even eerlijk. Dit is geen kant-en-klare handleiding. Iedereen is anders. Iedereen rouwt op een andere manier, en je hoeft je nooit beledigd te voelen door iets wat hier staat en niet helemaal op jouw situatie van toepassing is. Ik deel alleen wat ik heb gezien en gevoeld, in de hoop dat het je in ieder geval een klein beetje houvast biedt.

Het punt is dat de begrafenis zelf voor de meeste mensen een waas is. Je doorstaat het op de automatische piloot, en dan is het voorbij, en daarna blijf je achter met een vreemde mengeling van emoties, waarvan je sommige nog nooit eerder hebt gevoeld. Stille ruimtes, omringd door duizend kleine voorwerpen die je aan hen herinneren, en de verschillende stadia van rouw worden alleen maar luider in die stilte.

Waarom verdriet iedereen op een andere manier treft

Kijk, de uitvaartverzorger hoort zelden het hele verhaal. Ze komen opdagen, doen hun werk, laten je rouwen, verzorgen de dienst waar je om gevraagd hebt, en dat is hun rol. Daarna ga je online op zoek naar een antwoord, en wat je vindt is meestal ofwel algemeen advies uit leerboeken, ofwel bittere, gebroken stemmen.

Al meer dan twintig jaar zit ik elke week in mijn studio as-tatoeages te zetten en heb ik alle lagen van de bevolking in alle vormen van verdriet gezien. Mensen die geliefden hebben verloren door bizarre ongelukken, moord, fouten in het ziekenhuis, langdurige ziektes of ouderdom. Duizenden verhalen, duizenden kopjes thee, duizenden stille gesprekken. Eén ding is zeker: elk verhaal is anders en iedereen bevindt zich in een andere fase van het rouwproces.

Maar wat ik heb geleerd, is dat er wel degelijk verschillende fasen lijken te zijn, ook al doorloopt niemand ze op dezelfde manier. Sommige mensen ervaren er maar een paar. Anderen doorlopen ze allemaal, vooral als het overlijden plotseling was. Ik heb geprobeerd ze hieronder te beschrijven. Wat ik hiermee vooral wil bereiken, is dat je beseft dat je niet alleen bent met wat je voelt. We zijn allemaal mensen. De emoties die je doormaakt zijn normaal en je hoeft je er niet voor te schamen, er niet door in de war te raken of je er ongemakkelijk bij te voelen. We gebruiken deze emoties om te helen.

We gebruiken de emoties van verdriet om te genezen.

Je komt er nooit helemaal overheen.

Hier is een heel eerlijk advies. Je komt nooit over het verlies van iemand van wie je houdt heen. Nooit.

Drie jaar nadat mijn vader was overleden, liep ik door een winkelgang en zag ik een fles hete chilisaus. Ik glimlachte, denkend dat hij dit geweldig zou vinden voor Kerstmis, en was stiekem trots op mijn vooruitziende blik. Pas bij de kassa realiseerde ik me dat hij al drie jaar geleden was overleden. Word ik gek? Nee. Ze blijven in je gedachten, en dat zullen ze altijd blijven.

Het klinkt misschien vreemd, maar stel je voor dat er een stekelige zee-egel in je zit. Dat is verdriet. Je komt niet zomaar over verdriet heen. Wat je wel doet, is langzaam de stekels verwijderen, totdat je een plekje in je hart vindt waar het verdriet kan voortleven zonder al te veel pijn te doen.

Iemand kan tot zijn zestigste een fantastisch leven hebben geleid en dan langzaam voor je ogen wegkwijnen. Verdriet, vooral in het begin, zorgt ervoor dat je die laatste vreselijke maanden steeds opnieuw beleeft en de zestig jaar van een geweldig leven die je samen hebt gedeeld, overschaduwt. Het licht aan het einde van de tunnel is dat, zodra de ergste pijn begint af te nemen, je weer kunt terugdenken aan de mooie momenten. Je kunt herinneringen ophalen. Je kunt je de momenten herinneren die je deden glimlachen. Voor mij is dat mijn vader en die fles chilisaus in het schap van de supermarkt.

Houd deze vergelijking in gedachten. Verdriet is een stekelige egel die je in je draagt. Je moet de verschillende stadia doorlopen om de stekels te verzachten. Hoe langer je ze in hun oorspronkelijke vorm vasthoudt, hoe meer pijn ze doen. Je moet rouwen. Je moet jezelf troosten. Je moet ze geleidelijk gladstrijken, zodat je het leven dat jullie samen deelden, de tijd die jullie doorbrachten en de band die jullie hadden, kunt omarmen in plaats van alleen het verlies.

De fasen van rouw, zoals ik ze heb ervaren.

Laten we de verschillende fasen doornemen. Onthoud dat dit geen checklist is en dat er geen pasklare oplossing bestaat. Iedere situatie is anders. Maar naarmate je verder leest, ben ik er vrij zeker van dat minstens één van deze punten je zal aanspreken.

Schok

De schok is extra groot wanneer iemand je plotseling ontvallen is. Dat kleine hoofdschudden als je eraan denkt, de lege plekken in je geheugen van de eerste dagen, het vreemde gevoel dat ze het ene moment er nog waren en het volgende moment weg waren. De begrafenis is voorbij en toch wacht je ergens in je hoofd nog steeds achteloos tot ze door de voordeur komen, terug naar je toe. Ze kunnen niet weg zijn. Ze hielden van je, en jij hield van hen.

Wanneer een geliefde plotseling van je wordt weggenomen, treedt de schok op omdat de natuurlijke routine van je leven nog geen ruimte heeft gemaakt voor hun afwezigheid.

Ik heb met cliënten gesproken van wie de partners op een werkelijk aangrijpende manier zijn overleden, en toch zitten ze daar in de stoel en vertellen ze erover alsof het niets is, alsof ze een afhaalmaaltijd bestellen. Het is gewoon nog niet tot ze doorgedrongen, en voor sommigen kan het jaren duren voordat dat gebeurt. In het leger noemen ze dat de 'duizendmeterblik'. De persoon functioneert op de meest basale manieren, troost zichzelf met de routines van het leven, want als ze niet erkennen dat het is gebeurd, is de pijn nog niet volledig doorgedrongen. Heb ik een slimme manier om deze fase te doorstaan? Eerlijk gezegd, nee. Neem afstand van je familie of werk als dat nodig is. Sta stil bij wat er is gebeurd. Laat de omvang van het verlies langzaam tot je doordringen.

Ik ben erg geneigd om tijdens het schrijven van dit stuk verhalen en voorbeelden te geven voor elke fase, maar ik heb besloten dat niet te doen. Ik schrijf dit niet om je te vermaken. Ik schrijf het om je te helpen bij het rouwproces. Dus ik zal alleen dit zeggen: ik zie veel cliënten die recent iemand hebben verloren, en shock is heel gebruikelijk, omdat wij als mensen het verlies ontkennen om de pijn uit te stellen.

Boosheid

Woede kent vele gezichten. Als je een dierbare bent verloren door de schuld van iemand anders, is de woede vanzelfsprekend naar buiten gericht, op die persoon en op het systeem eromheen. Maar waar minder over gesproken wordt, en wat veel vaker voorkomt dan je denkt, is de woede die we naar binnen richten. Op onszelf. Heb ik wel genoeg gedaan? Had ik meer kunnen doen? Waarom heb ik de woorden die ik altijd al wilde zeggen, de woorden waarvan ik dacht dat ik er altijd wel tijd voor zou hebben, niet gezegd?

Je kunt het verleden niet veranderen, en boosheid is een natuurlijk onderdeel van die situatie. Boosheid op een systeem dat bijvoorbeeld een medische fout heeft gemaakt, is gemakkelijk te begrijpen. Boosheid op jezelf is moeilijker. Tenzij je letterlijk iemands leven hebt genomen (en dat heb je niet gedaan), is de boosheid die je op jezelf richt eigenlijk spijt in een luider jasje. Je kunt het verleden niet veranderen. Het klinkt simpel, en toch is het op sommige momenten de enige zin die helpt.

Laat je niet meeslepen door woede. Het heeft de neiging om de rest van je leven te beïnvloeden. Je woede afreageren op de mensen die er nog zijn, vanwege het verdriet om degene die er niet meer is, kan de relaties die je nu meer dan ooit nodig hebt, beschadigen.

Ik zeg niet dat je niet boos mag worden als het zover komt. Natuurlijk komt het wel eens voor. Maar als het zover is, probeer dan aan de mensen om je heen uit te leggen waarom je je zo voelt. Op die manier voelen ze zich niet aangevallen en zul je er bijna altijd dichter bij komen te staan ​​in plaats van verder van ze af te staan. Ze beginnen te begrijpen wat er onder de oppervlakte speelt, en als jij bereid bent om te praten, reageren zij daarop. Je zult hun woorden op dat moment misschien niet meteen ter harte nemen. Maar het van je afzetten, zoals men zegt, kan echt helend werken.

Rouwen en jezelf toestaan ​​te huilen

Huil. Ik kan dit niet genoeg benadrukken. Houd het niet in. Dat geldt ook voor mannen. Wat je ook is verteld over groot, sterk en capabel zijn, laat jezelf huilen. Niemand zal je zwakker vinden omdat je rauwe, echte emoties toont. Ik heb cliënten twee uur lang onafgebroken gehuild en geknuffeld, en je voelt de opluchting bijna als ze langzaam in je armen wegzakken. Je moet het eruit laten. De moderne maatschappij heeft ons op de een of andere manier wijsgemaakt dat huilen zwak is, terwijl het misschien wel het allerbeste is wat je kunt doen.

Hier is een heel persoonlijk voorbeeld. Toen mijn vader overleed, huilde ik. Ik huilde meer dan toen ik zijn hand vasthield op weg naar zijn dood. Ik huilde tot ik me voelde als een zak pudding. De tijd stond stil, werk stond stil, niets. Dat was alles wat ik deed. De eerste week huilde ik alleen maar om zijn dood.

Langzaam, door de pijn van het verdriet heen, begon ik te huilen om de momenten die we nooit meer samen zouden beleven. Dat is het begin van het herstel. Daarna begon ik te huilen terwijl ik terugdacht aan de tijd die we al samen hadden gehad.

En toen, langzaam, huilde ik minder, omdat ik me nu de tijd herinnerde die we samen hadden doorgebracht. En dat waren niet de vreselijke herinneringen aan morfine-infusen en dokters die me vertelden dat hij op sterven lag. Jeetje, ik huil weer terwijl ik dit schrijf. Het doet nog steeds pijn, jaren later. Maar toen herinnerde ik me de goede tijden. De lachbuien. De stomme dingen die we uithaalden. De tranen waren van het langzame, zachte soort, de tranen die verbonden waren met al het goede. En dat is wat de pijn van het zien wegsmelten van een leven langzaam doet vervagen.

Dit is waar mensen de grootste fout maken. Ze huilen niet. Ofwel door druk vanuit de maatschappij, ofwel omdat ze denken dat ze moeten overkomen, onderdrukken ze hun gevoelens en proberen ze vervolgens verder te gaan. Je kunt niet echt verdergaan als je jezelf niet hebt toegestaan ​​om het te voelen.

Accepteer dat het pijn zal doen en dat je verdrietig zult zijn. Maar denk zo nu en dan even terug aan de tijd die jullie samen hebben doorgebracht. Jullie waren allebei geweldig. Jullie waren allebei onstoppelijk. Jullie deelden een band waar veel mensen een leven lang naar op zoek zijn. Dat is iets om om te mogen huilen. Maar koester de tijd samen, niet de tijd apart.

Je moet rouwen. Je moet huilen. Mijn eigen zus hield alles voor zichzelf toen onze vader overleed, en dat heeft haar in de loop der jaren veranderd. Ze is een veel harder persoon geworden, een stille brij van spijt zonder ruimte voor verdriet. Precies het tegenovergestelde van de persoon van wie onze vader hield. Er is geen vast pad, geen routekaart, die je naar een plek brengt waar je kunt glimlachen om de vreugde van het leven dat jullie samen deelden. Ik weet alleen dat je erdoorheen moet.

In de meer dan twintig jaar dat ik dit werk doe, heb ik alles al gehoord. Het doel waar je naar zou moeten streven, als dat lukt, is om te kunnen glimlachen om het geweldige leven dat jullie samen hadden, in plaats van je te focussen op het oneerlijke feit dat ze je zijn afgenomen.

Op een dag zul jij de reden zijn dat iemand anders in diepe, donkere rouw verkeert. Zou je willen dat die persoon de rest van zijn of haar leven gefocust blijft op jouw dood, of dat hij of zij langzaam de mooie momenten die jullie samen hebben beleefd en die jullie band hebben versterkt, gaat koesteren?

De stille tekenen na een overlijden

Er zijn kleine dingen die steeds weer opduiken en die ik niet helemaal kan verklaren. Roodborstjes, die kleine vogeltjes, zijn er één van. Ik vraag mijn cliënten bijna altijd of ze roodborstjes in hun omgeving hebben gezien sinds het verlies, en de meesten hebben dat wel. Sommigen gaan zelfs nog een stap verder en laten een roodborstje tatoeëren, omdat ze steeds weer verschijnen als een dierbare overlijdt. Veren zijn er ook zo een. Veren die zomaar opduiken, op een stoep, in een vreemde hoek, op een plek die niet logisch lijkt. Misschien zijn het wel kleine dragers van de ziel van onze dierbaren. Ik weet het niet. Zelfs mijn sceptische brein moet toegeven dat ze te vaak opduiken om toeval te zijn, vooral bij mensen die op hoge leeftijd zijn overleden.

Toen mijn vader overleed, had ik nog nooit een roodborstje in onze achtertuin gezien, niet één keer in de acht jaar dat ik er woonde. De dag na zijn overlijden landde er een roodborstje op de tafel waar we zoveel uren samen hadden doorgebracht, en bleef daar vijf dagen achter elkaar zitten. Het deed niets, het keek alleen maar naar het huis. Als we weggingen, vloog het weg. We kwamen thuis en een half uur later was het er weer. 's Ochtends, 's avonds, vijf dagen lang. Toen was het weg, en het duurde acht jaar voordat we er weer een zagen, die we Peter noemden.

Een cliënt kwam van ver en vertelde dat haar man, een fervent tuinier, had gezegd dat hij terug zou komen om bij haar te zijn als een roodborstje. De kinderen maakten grapjes dat er overal waar ze komt een roodborstje is. Het was warm in de studio, dus we hadden beide deuren opengezet, naar de weelderige tuin en de rust die het iedereen gaf. Ik vertelde over mijn vader en het vijfdaagse roodborstje, en toen, op de stoep, staarde een roodborstje recht naar de cliënt. Gewoon daar neergestreken, heel tevreden. De vrouw begon een informeel gesprek: "Hoi Peter, je zei dat je zou komen kijken terwijl ik dit deed, nou, bedankt voor je bezoek." O, ik kreeg meteen kippenvel. Toen begon het een beetje te schuifelen, en ze zei: "Het is oké Peter, het komt wel goed, hij is een aardige kerel, dus ga nu maar weg"... en het vloog weg. Jaren later, terwijl ik dit artikel dat ik schreef teruglees, wil ik eraan toevoegen dat ik zie dat die roodborst net zo in mijn geheugen gegrift staat als de roodborst van mijn vader.

Spiritualisten

Op een middag was ik een klant aan het tatoeëren die me, met een kalmte die me raakte, vertelde dat haar moeder de tatoeage helemaal goedkeurde. Een detail waar je makkelijk overheen zou stappen, ware het niet dat ik op dat moment de as van haar moeder in haar tatoeage aan het verwerken was. De klant had nog nooit een tatoeage gehad. Had er nooit over gesproken dat ze er een wilde. Had het idee nooit met iemand gedeeld, zelfs niet met haar moeder. Het was gewoon een stille gedachte die door haar hoofd spookte, een manier om haar moeder te herdenken.

Dus ging ze naar een spiritueel adviseur. Die adviseur vertelde haar, via haar moeder, dat het idee voor de tatoeage geweldig was, dat de man die het zou zetten goed voor haar zou zorgen en dat alles goed zou komen. Ze maakte een afspraak en kwam bij mij langs. Dat ik op een dinsdagmiddag goedkeuring en een aanbeveling uit het hiernamaals zou krijgen, had ik echt nooit verwacht, maar het was er wel.

---

Als ik één ding heb geleerd na twintig jaar met duizenden rouwende mensen te hebben samengezeten, dan is het dit.

Te zijner tijd, herinner je het leven dat ze leefden, niet het leven dat ze verloren.

Is wat ik voel normaal?

Vrijwel zeker wel. Shock, woede, diep verdriet, gevoelloosheid, zelfs momenten van lachen, het komt allemaal voor bij rouw. Er is geen juiste manier om te rouwen, en geen vaste volgorde waarin je het zou moeten doorlopen. Waar je wel voor moet oppassen, is alles opkroppen, want dat kan je jaren later nog parten spelen.

Kom je ooit echt over het verlies van iemand heen?

Nee, en de mensen die je iets anders vertellen, hebben het meestal zelf niet meegemaakt. Wat er wel gebeurt, is dat de pijn verzacht. De goede herinneringen komen weer naar boven. Je leert het verlies te dragen in plaats van ertegen te vechten. Het verandert van vorm, maar het verdwijnt niet.

Is het oké om weken of maanden na de begrafenis nog te huilen?

Ja. Verdriet heeft geen houdbaarheidsdatum. Een liedje, een geur, een vreemde die er een beetje op lijkt, een datum op de kalender, alles kan het verdriet net zo hevig terugbrengen als op de eerste dag. Sta jezelf toe te huilen wanneer het komt.

Wat als ik boos word in plaats van verdrietig?

Woede is een reëel en terecht onderdeel van verdriet. Soms is die woede gericht op een persoon of een systeem, soms op jezelf, soms op de wereld omdat die oneerlijk is. Probeer erover te praten met iemand die je vertrouwt, in plaats van het op te kroppen of af te reageren op de mensen om je heen.

Waarom zie ik steeds roodborstjes, veren of andere kleine tekenen?

Veel rouwende mensen merken dit op. Vooral roodborstjes. Trek er je eigen conclusies uit, maar je bent zeker niet de enige die ze ziet, en velen vinden troost in de gedachte dat het een klein teken is van de persoon die ze verloren hebben.

Moet ik een rouwtherapeut raadplegen?

Als verdriet je belemmert in je functioneren, je isoleert van de mensen om je heen of je meesleurt naar een plek waar je bang voor bent, praat er dan alsjeblieft met iemand over. Een therapeut, je huisarts of een rouwbegeleidingsdienst bij jou in de buurt. Het is geen teken van zwakte om hulp te vragen.

Hoe kan een herdenkingstattoo helpen bij rouwverwerking?

Voor veel mensen biedt iets fysieks en blijvends een uitweg uit het verdriet. Een herdenkingstattoo, vooral eentje waarbij een kleine hoeveelheid as van de overledene in de inkt is verwerkt, kan een kleine dagelijkse herinnering worden aan de liefde die jullie deelden. Geen oplossing, maar wel troost.

Wanneer is het juiste moment om na te denken over een herdenkingstattoo?

Er is geen ideaal moment. Sommige mensen doen het binnen een paar weken, anderen wachten jaren tot het ontwerp goed voelt. Het enige wat ik voorzichtig wil zeggen, is dat je het niet moet overhaasten nu je er nog middenin zit. Cremation Ink ® blijft bestaan. Wanneer je er klaar voor bent, staan ​​we voor je klaar.

Wat als ik niet goed heb gerouwd en het al jaren geleden is?

Je kunt het proces nog steeds doorlopen. Sommige van mijn cliënten komen tien jaar na een verlies bij ons, soms zelfs langer, en het verdriet zit er nog steeds, omdat ze zichzelf nooit hebben toegestaan ​​het te verwerken. Het is nooit te laat om het te voelen.

Hoe kan ik iemand anders helpen die rouwt?

Wees er, luister en probeer het niet op te lossen. Vul stiltes niet op met advies. Vertel ze niet hoe ze zich moeten voelen. Wees er gewoon. Een kopje thee, een knuffel, de bereidheid om hetzelfde verhaal voor de honderdste keer aan te horen. Dat is wat mensen zich herinneren.

---